Jak pisać teksty na potrzeby e-learningu: praktyczny przewodnik

W świecie, gdzie każda sekunda uwagi użytkownika jest na wagę złota, sztuka pisania tekstów do e-learningu stała się nie tylko wyzwaniem, ale wręcz polem walki o zaangażowanie. Prawda jest taka – możesz mieć najnowocześniejszą platformę, animacje za dziesiątki tysięcy i interaktywne quizy, ale jeśli Twój tekst ssie – Twój kurs tonie. Nie licz na to, że technologia przykryje słabą treść. Dzisiaj, kiedy 90% uczestników kursów online porzuca naukę w połowie, a 90% wiedzy – bez odpowiednich mechanizmów utrwalających – znika z głowy w ciągu tygodnia (Krzywa zapominania Ebbinghausa, Gromar, 2024), brutalne prawdy o pisaniu tekstów e-learningowych są ważniejsze niż kiedykolwiek. Ten artykuł nie będzie delikatny. Zobaczysz sekrety, których nie znajdziesz w kursach dla copywriterów, poznasz błędy kosztujące miliony i dostaniesz instrukcję, jak pisać teksty na potrzeby e-learningu, które naprawdę działają.

Dlaczego 90% tekstów e-learningowych nie działa (i jak rozpoznać tę pułapkę)

Syndrom martwego ekranu: kiedy tekst zabija motywację

W Polsce co drugi kurs e-learningowy kończy się masową rezygnacją uczestników, a powód? Schematyczny, pozbawiony życia tekst, który nie zostawia miejsca na refleksję ani emocje. Zamiast dialogu – ściana monologu. Według Easy LMS, 2024, zbyt suchy język, brak personalizacji i ignorowanie realnych potrzeb odbiorcy to główne przyczyny spirali nudy i frustracji. Najnowsze przykłady? W jednym z dużych banków wdrożenie obowiązkowego szkolenia zakończyło się… masową absencją – ponad 70% pracowników nie zaliczyło kursu, bo nie mogli znieść kolejnych ekranów martwego tekstu.

"Jeśli tekst nie żyje, kurs umiera." – Michał, projektant e-learningu

7 typowych objawów, że Twój tekst szkodzi motywacji:

• Uczestnik czyta pierwszy ekran i już wie, że nie dotrwa do końca – zero ciekawości, zero pytań otwartych.
• Każde zdanie brzmi jak urzędowy komunikat lub szkolny podręcznik sprzed 40 lat.
• Brak jasnych celów i „po co to wszystko” – uczestnik nie widzi wartości dla siebie.
• Żadnych przerw, quizów, interakcji – tylko pasywne przewijanie ekranu.
• Zbyt specjalistyczny żargon – czytelnik gubi sens już w połowie akapitu.
• Brak spójnych przykładów – tekst nie odnosi się do życia odbiorcy.
• Zero emocji, humoru, autentyczności – wszystko jest „dla każdego”, więc dla nikogo.

Każda z tych pułapek to gwóźdź do trumny nawet najlepszego kursu. Według iSpring, 2024, angażujący tekst to dziś fundament skutecznego e-learningu – bez tego nawet najlepszy content designer zostaje bez broni.

Czego boją się twórcy e-learningu, ale nie mówią głośno

Za kulisami platform edukacyjnych roi się od lęków. Copywriterzy, trenerzy i menedżerowie boją się jednego: że ich kurs stanie się synonimem porażki, przez który ludzie nie tylko zrezygnują z nauki, ale nawet... z pracy. To realny problem w korporacjach, gdzie nieudany kurs potrafi skompromitować całą strategię rozwoju pracowników. Według raportu Coursera, 2023, 90% uczestników MOOC (Massive Open Online Courses) przerywa naukę przez niedopasowanie poziomu i nudne treści.

"Nikt nie chce być autorem kursu, przez który ludzie rezygnują z pracy." – Karina, trenerka

Tabela 1: Statystyki rezygnacji z kursów versus poziom zaangażowania treści
Źródło: Gromar, 2024

Strach przed byciem „autorem nudnego kursu” to nie mit – to codzienność całej branży. Im słabszy tekst, tym większa liczba porzuconych szkoleń i frustracja po obu stronach ekranu.

Mit krótkiego tekstu: czy mniej naprawdę znaczy lepiej?

Współczesny e-learning promuje krótkie komunikaty, ale czy „im krócej, tym lepiej” zawsze się sprawdza? Według analizy EduExpert, 2024, skracanie tekstu poniżej poziomu zrozumienia potrafi zabić sens i utrudnić zapamiętywanie. Z drugiej strony, rozbudowane opisy, gdy są dobrze podzielone na sekcje, potrafią angażować lepiej niż suchy telegram.

Najlepiej działają kursy, które łączą zwięzłość z odpowiednim tłem. Moduły, które korzystają z mikrohistorii oraz angażujących opisów, osiągają wyższe wskaźniki ukończenia – potwierdzają to case studies zarówno w Polsce, jak i na rynkach anglojęzycznych (Easy LMS, 2024).

Historia i ewolucja tekstów e-learningowych: od tablicy do sztucznej inteligencji

Od podręcznika do mikrotreści: krótkie dzieje pisania edukacyjnego

Teksty edukacyjne przeszły długą drogę od papierowych, często przegadanych podręczników, przez kasety i płyty CD, do cyfrowych mikrotreści na smartfonach. W latach 80. edukacja była synonimem długich wykładów i notatek. Wraz z pojawieniem się komputerów i pierwszych platform e-learningowych w latach 90., teksty zaczęły się skracać, dzielić na mniejsze sekcje, a dziś – dominują mikrotreści i interaktywne zadania.

Tabela 2: Oś czasu ewolucji tekstów edukacyjnych 1980–2025
Źródło: Opracowanie własne na podstawie [EduExpert, 2024], [Easy LMS, 2024]

Przemiana nie wynika tylko z technologii – to odpowiedź na zmieniające się oczekiwania i tempo życia odbiorców.

Dlaczego polskie e-learningi brzmią inaczej niż anglojęzyczne?

Różnice kulturowe w narracji są ogromne. Polski e-learning często trzyma się formalizmu, nawet gdy angielskie odpowiedniki stawiają na humor, autentyczność i bezpośredniość. Przekładanie kursów 1:1 prowadzi do utraty niuansów – żart, który działa po angielsku, bywa nieczytelny dla polskiego odbiorcy. Według badań Easy LMS, 2024, Polacy preferują klarowność i konkret, podczas gdy Anglosasi oczekują więcej luzu i interakcji.

Translacja tekstów e-learningowych wymaga nie tylko znajomości języka, ale też kultury i idiomów. Przekład dosłowny prowadzi do tekstów sztucznych, które zamiast angażować – męczą.

Pandemia jako katalizator zmian w stylu e-learningu

COVID-19 nie tylko wymusił przeniesienie szkoleń do sieci – on zmienił styl tekstów na dobre. Odbiorcy przestali akceptować formułki i domagali się autentycznego kontaktu. Tekst przestał być „ozdobą ekranu”, a zaczął być narzędziem walki o uwagę.

6 najważniejszych zmian w pisaniu do e-learningu po 2020 roku:

1. Więcej bezpośrednich zwrotów i personalizacji („Ty”, „Twoje zadanie”).
2. Mikrotreści i podział na krótkie sekcje – mniej znaczy lepiej, ale z sensem.
3. Dynamiczne nagłówki, które budzą ciekawość.
4. Więcej storytellingu i przykładów z życia.
5. Lepsza integracja multimediów – tekst wspiera audio i wideo, nie konkuruje z nimi.
6. Jasny język bez żargonu – szacunek dla czasu i inteligencji odbiorcy.

Te zmiany nie mają już odwrotu. Kursy, które ignorują nową rzeczywistość, giną w tłumie.

Psychologia słowa: czego naprawdę potrzebuje Twój odbiorca

Jak tekst wpływa na zapamiętywanie i motywację

Tekst w e-learningu to nie tylko przekaz – to narzędzie budowania motywacji i zapamiętywania. Według Krzywej zapominania Ebbinghausa, bez utrwaleń 90% wiedzy znika z pamięci w ciągu tygodnia. Odpowiednio napisany tekst – z powtórzeniami, pytaniami, odwołaniami do doświadczeń – potrafi ten proces zatrzymać.

Tabela 3: Typy tekstów a poziom zapamiętywania
Źródło: Opracowanie własne na podstawie [Gromar, 2024], [Easy LMS, 2024]

Tekst, który wykorzystuje zasady psychologii poznawczej, realnie zwiększa efektywność nauki.

Bariery: co hamuje polskich użytkowników e-learningu

Nie każda bariera to technologia czy nuda. W Polsce na skuteczność e-learningu wpływają także:

• Brak nawyku uczenia się online – dla wielu to wciąż nowość.
• Trudności z dostępem do stabilnego internetu poza dużymi miastami.
• Oczekiwanie, że „kurs sam się zrobi” – brak samodyscypliny.
• Lęk przed oceną – obawa, że testy i zadania będą zbyt trudne.
• Niska motywacja do samoorganizacji – wiele osób potrzebuje zewnętrznej presji.
• Zbytnie skupienie na formalnościach, mało realnych przykładów.

Twórcy kursów często nie dostrzegają tych barier, skupiając się na technologii, zamiast na realnych potrzebach odbiorcy.

Manipulacja czy motywacja? Kontrowersje wokół języka perswazyjnego

Gdzie kończy się motywacja, a zaczyna manipulacja? To pytanie spędza sen z powiek projektantom e-learningu. Według [Easy LMS, 2024], perswazja jest skuteczna, ale wymaga transparentności. Przekonywanie do zmiany postawy przez emocje czy strach (np. „nie zaliczysz, stracisz premię”) jest ryzykowne i może zrazić odbiorcę.

"Granica między motywowaniem a manipulacją jest cienka." – Paweł, psycholog edukacji

Standardy międzynarodowe (np. Association for Talent Development, 2023) zalecają balans – teksty mają wspierać decyzje i rozwój, nie wymuszać zachowań.

Anatomia skutecznego tekstu e-learningowego: instrukcja obsługi

Struktura, która nie zawodzi: od nagłówka do podsumowania

Skuteczny tekst e-learningowy to nie przypadek, a wynik zaplanowanej struktury:

1. Zaczynaj mocnym nagłówkiem – pobudź ciekawość.
2. Wstęp: wyjaśnij „po co ten moduł” i co zyska odbiorca.
3. Rozbij treść na krótkie akapity, każdy z jasną myślą przewodnią.
4. Stosuj listy i wypunktowania – nie bój się białych przestrzeni.
5. Wprowadzaj quizy, pytania, elementy interaktywne.
6. Posługuj się przykładami z życia i storytellingiem.
7. Podsumowanie: powtórz najważniejsze punkty.
8. Zakończ jasnym call to action – co dalej?

Ta struktura, stosowana przez najlepszych twórców, gwarantuje, że nawet nudny temat nie stanie się „martwym ekranem”.

Język prosty, ale nie prostacki: gdzie leży granica?

Prosty język nie musi oznaczać banału. Według EduExpert, 2024, klucz to dopasowanie słownictwa do odbiorcy – unikanie żargonu, ale bez infantylizacji.

Pisacz.ai to narzędzie, które pomaga wyłapać zbyt skomplikowane sformułowania i zamienić je na klarowny, profesjonalny przekaz (pisacz.ai/prosty-jezyk).

Jak budować napięcie i ciekawość – nawet w nudnych tematach

Storytelling jest kluczowy nawet w kursach compliance. Techniki budowania napięcia:

• Zacznij od intrygującego pytania („Co byś zrobił, gdyby…”).
• Opowiedz mikrohistorię z życia uczestnika.
• Zaskocz danymi („Wiesz, że…?”).
• Wprowadź nieoczywiste porównanie („Twój szef i… bohater kreskówki?”).
• Rozbij temat na etapy, każdy zakończ mini-zagadką.
• Daj quiz na starcie, nie na końcu.
• Zmień perspektywę – pokaż temat oczami kilku osób.

Każdy z tych sposobów pozwala nawet najnudniejszy temat zamienić w coś, co zostaje w głowie.

Praktyka bez ściemy: case studies i błędy, które kosztowały miliony

Korporacyjny niewypał: jak złe teksty pogrążyły wdrożenie

Jeden z największych polskich operatorów telekomunikacyjnych wdrożył w 2022 roku e-learning o nowych regulacjach. Teksty były zbyt formalne, nie dawały przykładów z praktyki, a każda lekcja kończyła się testem z pytaniami typu „wybierz poprawną definicję”. Efekt? 78% pracowników nie zaliczyło kursu w terminie, a organizacja musiała pokryć dodatkowe koszty szkoleń „naprawczych”.

Tabela 4: Straty finansowe vs. błędy w treści (opracowanie własne na podstawie case study)

Takie historie nie są wyjątkiem, a codziennością – każda firma powinna analizować skuteczność swoich tekstów przed wdrożeniem.

Szkoła, która wygrała digitalizację dzięki dobremu storytellingowi

Przykład z drugiego bieguna: jedna z warszawskich szkół podstawowych wprowadziła cyfrowy kurs historii, gdzie każdy rozdział był opowieścią o prawdziwym bohaterze. Uczniowie nie tylko lepiej zapamiętywali fakty, ale sami tworzyli końcówki historii w formie quizów.

Proces tworzenia skutecznych treści:

1. Wybór autentycznych historii zamiast suchych dat.
2. Rozbicie tekstu na mikrosekcje – każda z własnym pytaniem.
3. Dodanie quizów z feedbackiem zamiast tradycyjnych testów.
4. Regularny feedback od uczniów i poprawki „na żywo”.
5. Analiza efektów i wdrażanie kolejnych usprawnień.

Rezultat? Średnia ocen wzrosła o 20%, a kurs był cytowany w mediach jako wzór digitalizacji edukacji (pisacz.ai/przypadek-storytelling).

Kiedy narzędzia zawodzą: dlaczego AI to nie wszystko

Narzędzia AI, w tym pisacz.ai, potrafią przyspieszyć pracę i poprawić jakość tekstów, ale nie zastąpią zdrowego rozsądku i wiedzy o odbiorcy. Najlepsi twórcy popełniają błędy, gdy:

1. Bezrefleksyjnie kopiują propozycje AI bez własnej redakcji.
2. Używają zbyt ogólnych poleceń, przez co tracą kontekst kulturowy.
3. Ignorują feedback użytkowników – AI nie wyłapie wszystkiego.
4. Skupiają się na ilości, nie jakości (więcej tekstu = nie zawsze lepiej).
5. Zapominają o testowaniu na realnych odbiorcach.

AI to wsparcie, nie substytut eksperta.

Jak pisać teksty na potrzeby e-learningu w 2025 roku i dalej

Nowe trendy: mikrotreści, gamifikacja, personalizacja

Obecnie polski e-learning rozwija się pod znakiem mikrotreści, gamifikacji i personalizacji. Platformy oferują coraz więcej quizów, odznak, indywidualnych ścieżek nauki. Teksty muszą być zwięzłe, ale pełne kontekstu, często pisane w formie dialogów lub mikrohistorii.

6 trendów, które zmieniają sposób pisania:

• Ekstremalnie krótkie sekcje i natychmiastowy feedback.
• Zabawne nagłówki, nietypowe przykłady (np. memy, popkultura).
• Quizy i interakcje co kilka ekranów.
• Personalizacja – dostosowanie tekstów do poziomu odbiorcy.
• Odchodzenie od egzaminów na rzecz praktycznych wyzwań.
• Współpraca z AI przy zachowaniu autentycznego tonu.

Kursy, które tego nie wdrażają, wypadają z obiegu.

Jak testować i mierzyć skuteczność tekstów e-learningowych

Analiza skuteczności to podstawa. Najlepsze praktyki:

• Regularne feedbacki po każdym module.
• Analiza wskaźników rezygnacji i czasu spędzanego na lekcji.
• Testy A/B różnych wersji tekstu.
• Automatyczne pomiary (np. heatmapy kliknięć).
• Sprawdzanie poziomu zapamiętywania wiedzy po tygodniu i miesiącu.
• Wywiady z uczestnikami.
• Monitorowanie błędów w quizach – gdzie użytkownicy się mylą.
• Aktualizacja treści co kilka miesięcy.

Przykład: Zmiana stylu nagłówków w kursie compliance obniżyła wskaźnik rezygnacji z 57% do 28% w pół roku (pisacz.ai/testy-tekstow).

Lista kontrolna: 8 kryteriów oceny tekstów do e-learningu

1. Czy tekst jest jasny i konkretny?
2. Czy unika żargonu i banałów?
3. Czy angażuje na początku każdej lekcji?
4. Czy zawiera przykłady z życia odbiorcy?
5. Czy ma quizy lub pytania kontrolne?
6. Czy jest podzielony na krótkie sekcje?
7. Czy daje jasny feedback po zadaniu?
8. Czy jest testowany na odbiorcach?

Przyszłość: AI, VR, a może powrót do papieru?

Choć technologia idzie do przodu, coraz więcej ekspertów podkreśla, że nawet najlepsza AI czy wirtualna rzeczywistość nie zastąpią emocji i autentyczności w nauczaniu. Cytując Annę, ekspertkę ds. szkoleń:

"Technologia nie zastąpi emocji w nauczaniu."

Kursy, które stawiają na relację, storytelling i szacunek dla odbiorcy, wygrywają – niezależnie od narzędzi.

Najczęstsze błędy i jak ich unikać – przewodnik dla twórców

Top 10 grzechów głównych w pisaniu do e-learningu

Oto lista błędów, które niszczą kursy:

1. Zbyt skomplikowany język – odbiorca gubi sens.
2. Brak jasnego celu i „po co” na wstępie.
3. Przesadne skracanie – tekst traci logikę.
4. Brak przykładów z życia.
5. Zero interakcji – tylko wykład.
6. Za długie akapity – ściana tekstu.
7. Ignorowanie feedbacku – kurs nie ewoluuje.
8. Testy kopiowane z innych kursów.
9. Sztuczna formalność zamiast autentyzmu.
10. Brak powtórek i utrwalenia wiedzy.

Każdy z tych błędów to realny koszt dla firmy lub szkoły – czas, pieniądze, frustracja.

Sposoby na błyskawiczną poprawę jakości tekstu

Chcesz poprawić kurs już dziś? Oto 7 sprawdzonych trików:

• Zamień bezosobowe zdania na bezpośrednie zwroty do odbiorcy.
• Dodaj jeden quiz na każdą lekcję.
• Skróć akapity do max 4-5 linijek.
• Usuń niepotrzebne przymiotniki i powtórzenia.
• Każdy przykład wyciągaj z realnej sytuacji.
• Sprawdź tekst narzędziem typu pisacz.ai pod kątem czytelności.
• Poproś osobę spoza branży o przeczytanie kursu – feedback z zewnątrz to złoto.

Pisacz.ai pozwala szybko poprawić i przeanalizować teksty, by były maksymalnie przejrzyste (pisacz.ai/poprawa-tekstow).

Red flags: jak poznać, że Twój tekst wymaga ratunku

Sygnały ostrzegawcze:

• Odbiorcy pomijają całe sekcje kursu.
• Wskaźnik ukończenia poniżej 40%.
• Uczestnicy zgłaszają, że „nie rozumieją, o co chodzi”.
• Nikt nie odpowiada na pytania otwarte.
• W quizach powtarzają się te same błędy.
• Brak aktywności na forach i czatach kursu.
• Wysoka liczba reklamacji i wypisów.
• Nikt nie dzieli się kursem w mediach społecznościowych.

Jeśli widzisz te sygnały – natychmiast przetestuj kurs i wprowadź poprawki. Zacznij od najważniejszych sekcji, poproś o feedback i korzystaj z dobrych narzędzi edytorskich.

Słownik e-learningowego pisarza: pojęcia, które musisz znać

Definicje z kontekstem: więcej niż teoria

Każde z tych pojęć to narzędzie, które w praktyce decyduje o sukcesie kursu.

Terminy, które często mylisz – i dlaczego to ma znaczenie

Rozumienie tych różnic pozwala uniknąć błędów w projektowaniu treści.

Co dalej? Twoja ścieżka rozwoju i sprawdzone źródła inspiracji

Jak nie wypalić się w pisaniu do e-learningu

Praca nad tekstami do e-learningu to maraton. Jak nie stracić świeżości?

• Przełączaj tematy – nie trzymaj się jednej branży.
• Testuj nowe formy (dialogi, quizy, storytelling).
• Szukaj inspiracji poza branżą – podcasty, reportaże, blogi.
• Ustal limity pracy – nie pisz tekstów „na akord”.
• Współpracuj z innymi twórcami – feedback nakręca kreatywność.

Każdy z tych sposobów pozwala wrócić do pisania z nową energią.

Najlepsze polskie i zagraniczne źródła dla twórców e-learningu

Szukasz inspiracji i wiedzy? Oto lista miejsc, które warto znać:

• iSpring Blog Polska
• Easy LMS – Centrum Wiedzy
• EduExpert
• Gromar Blog
• pisacz.ai – narzędzia i analizy dla autorów treści
• Polska sekcja LinkedIn Learning
• Community Edunews.pl
• Międzynarodowy portal eLearning Industry

Warto być aktywnym w tych społecznościach – networking i wymiana wiedzy to podstawa rozwoju.

Twój plan działania: od przeczytania do wdrożenia

Przeczytałeś poradnik – co dalej? Oto 10 kroków do wprowadzenia zmian:

1. Przeanalizuj własne teksty pod kątem błędów z tego artykułu.
2. Zbierz feedback od odbiorców i testerów.
3. Skorzystaj z narzędzi do analizy czytelności (np. pisacz.ai).
4. Podziel teksty na mikrosekcje i dodaj nagłówki.
5. Dodaj quizy i elementy interaktywne.
6. Usuń zbędny żargon i skróty myślowe.
7. Wprowadź przykłady z realnego życia.
8. Przetestuj tekst na grupie docelowej.
9. Popraw teksty na podstawie wyników testów.
10. Sprawdzaj efekty regularnie i aktualizuj kursy co kilka miesięcy.

Te działania realnie zwiększą skuteczność Twoich kursów i wzmocnią Twoją pozycję jako autora.

Zaawansowane techniki i nieoczywiste zastosowania tekstów w e-learningu

Jak eksperymentować z formą: tekst interaktywny, narracje nieliniowe

Nowoczesny e-learning to nie tylko przewijanie slajdów. Przykłady interaktywnych tekstów:

1. Rozgałęzione ścieżki decyzyjne („Co wybierasz w tej sytuacji?”).
2. Dialogi z wirtualnym mentorem.
3. Symulacje z natychmiastowym feedbackiem.
4. Quizy z dynamicznym przebiegiem – pytania zależne od odpowiedzi.
5. Wstawki narracyjne typu „poczuj się jak…”.
6. Zadania zespołowe z wymianą tekstów i feedbacku.

Eksperymentuj – nie musisz trzymać się utartych schematów.

Tekst jako narzędzie inkluzji: jak pisać dla wszystkich

Każdy ma prawo do edukacji cyfrowej. Tekst musi być...

• Zrozumiały dla osób z dysleksją (krótkie zdania, czytelne fonty).
• Odporny na automatczne tłumaczenie – unikaj idiomów i żartów trudnych do przekładu.
• Wolny od stereotypów i języka wykluczającego.
• Zawsze opisany alternatywnie (np. ALT do obrazka).
• Z podziałem na role dla osób korzystających z czytników ekranu.
• Testowany na różnych urządzeniach.
• Regularnie aktualizowany pod kątem zmian prawnych.

W Polsce prawo nakłada obowiązek dostępności cyfrowej, a dobrze napisany tekst pomaga spełnić te wymogi.

Nieoczywiste role tekstu: od onboardingów po komunikaty kryzysowe

E-learning to nie tylko kursy. Tekst pełni rolę w onboardingach, komunikatach ostrzegawczych, powiadomieniach, podsumowaniach spotkań czy instrukcjach do pracy zdalnej.

Przykłady zastosowań:

• Szybki onboarding dla nowych pracowników.
• Alerty o zmianach procedur.
• Wiadomości kryzysowe („System nie działa, co robić?”).
• FAQ do obsługi nowych narzędzi.
• Case studies do analizy błędów po wdrożeniu.

Każdy z tych elementów może decydować o sprawności działania całej organizacji.

---

Podsumowanie

Pisanie tekstów na potrzeby e-learningu to nie tylko kwestia stylu, ale realnej odpowiedzialności za skuteczność nauki, zaangażowanie i rozwój użytkowników. Jak pokazują badania i doświadczenie branży, kluczowe jest łączenie prostoty z autentycznością, regularne testowanie i dostosowywanie treści do odbiorcy oraz odwaga do eksperymentowania z formą. Nie bój się korzystać z narzędzi takich jak pisacz.ai, feedbacku od użytkowników i inspiracji z najlepszych źródeł. Tylko wtedy Twoje kursy naprawdę przetrwają próbę czasu i... brutalnej rzeczywistości rynku.